کسب و کار و سرمایه گذاری زعفرانگزارش

راهنمای جامع کشت زعفران ؛ از نکات کشاورزی تا بازدهی اقتصادی

بررسی اقلام و هزینه اولیه، فرآیندها و بازدهی اقتصادی کشت زعفران

راهنمای مالی و کشاورزی کشت زعفران

گزارشی تصویری از تولید زعفران؛ پیازکار، انواع پیاز زعفران، سله شکنی و …

هم اکنون در فصل کشت زعفران قرار داریم و تب زعفران کاری هم، همه جا را گرفته است؛ از گیلان و آذربایجان شرقی تا اصفهان و خوزستان و استان های دامنه زاگرس! لذا بر آن شدیم تا یک راهنمای جامع کشت زعفران ارائه کنیم. البته به رغم این پراکندگی و وسعت کشت، همچنان حجم کشت در خارج از خراسان بسیار کم است. طی چند سال اخیر، تبلیغات بسیار و ایجاد “تیم های آموزشی” بسیار زیاد در حوزه کاشت گلخانه طلای سرخ نیز مزید بر علت شده است تا تب کاشت زعفران فراگیر شود. البته درباره کشت گلخانه ای و صرفه اقتصادی آن حرف و حدیث بسیار است و سال گذشته نیز شاهد اعتراض و اعلام گلایه برخی فریب خوردگان (توسط همان تیم های آموزشی) به مسئولان جهاد کشاورزی مشهد بودیم (درباره مشکلات کشت گلخانه ای اینجا بیشتر بخوانید). به همین دلیل، در اینجا، بنا را بر کشت زعفران در زمین و به صورت معمولی گذاشته و یک بررسی جامع در خصوص پیش نیازها، هزینه های اولیه، فرآیند و زمان بندی کشت و البته بازدهی اقتصادی زعفران و شرایط آن ارائه می کنیم. توصیه می کنیم، قبل از مطالعه ادامه مطلب، این گزارش تصویری (اینجا) درباره صفر تا صد زعفران را ببینید تا یک تصویر کامل از فرآیند تولید زعفران داشته باشید. انتشار این مطلب به معنی تشویق کشت زعفران در هر شرایطی نیست بلکه (چنانچه جداول 4 و 5 و جمع بندی پایانی نشان می دهد)با قیمت های فعلی، اگرچه کشت زعفران حاشیه سودی معمولی دارد اما این حاشیه سود با توجه به سرمایه گذاری اولیه و مخصوصا ریسک های بخش کشاورزی، چندان جذاب نیست. جذابیت منوط به بهوبود قیمت ها و یا بهره وری بالاتر (از متوسط کشور) شما در تولید است.

قبل از راهنمای جامع کشت زعفران را بیشتر بشناسیم

زعفران گیاهی چندساله است که توسط پیاز یا بنه تکثیر می شود. به این ترتیب که فرآیند کشت با تهیه پیاز زعفران آغاز می شود. سپس، بعد از اماده سازی و کوددهی زمین، پیازها در عمق حدودا 20 سانتی متری زمین قرار می گیرد و به مرور رشد کرده و تکثیر هم می شود. به خاطر همین موضوع (تکثیر پیازها)  استکه بعد از یک دوره (معمولا 7 تا 10 سال) زمین و خاک، غذا و فضای کافی برای نگهداری از پیازها ندارد و لذا شما مجبور به استحصال پیاز از زمین و کشت مجدد ان هستید. معمولا طی دوره 7 ساله میزان پیاز زمین 4 برابر می شود. یعنی از این محل نیز، سود مناسبی عاید سرمایه گذار خواهد شد.

گام اول؛ تدارک زمین و آب و کود و پیاز

اجازه بدهید برویم سراغ هزینه و تدارکات اولیه. محاسبات را برای یک هکتار زمین انجام می دهیم.  برای یک هکتار زمین معمولا 8 تن پیاز موردنیاز است (از 6 تن تا 10 تن کشت انجام می شود) و تقویت زمین با حدود 30 تن کود دامی هم توصیه می شود. نیاز آبی سالانه زعفران هم حدود 3.5 تا 4.5 هزار مترمکعب است که طی 5 نوبت از اواخر شهریور تا اوایل بهار انجام می شود. هنگام کشت نیز، نیاز به نیروی کار دارید. می توانید از پیاکار نیمه اتوماتیک (پیازکار و …) هم استفاده کنید. در غیر این صورت کشت به صورت کاملا دستی هم ممکن است.

اقلام اولیه مقدار واحد توضیحات
زمین 1 هکتار  
آب 4000 مترمکعب در سال 3500 تا 4500 مترمکعب در سال که طی 4 یا 5 مرتبه آبیاری می شود
کود 30 تن 30 تن کود دامی در سال اول- کود شیمیایی مختصر در سال های بعدی
پیاز 8 تن معمولا کشت 6 تا 10 تن پیاز در یک هکتار توصیه می شود. بهتر است پیاز درشت (6 تا 10 گرم) استفاده شود.
تمهیدات کشت 30 + 1+1 نفرروز کارگر +تراکتور +زعفران کار ابتدا باید زمین را تسطیح و کوددهی کنید. سپس با استفاده از تراکتور یا زعفران کار (نیمه مکانیزه)و نیروی کار، پیاز را بکارید.

راهنمای جامع کشت زعفران/ جدول1- اقلام اولیه اصلی موردنیاز برای کشت زعفران

هزینه های اولیه؛ 80 تا 260 میلیون تومان

جدول بالا را این بار برای تخمین هزینه ها تکرار می کنیم. این کار را در دو حالت انجام می دهیم. اول اینکه زمین و آب را به صورت ملکی بخرید و حالت دوم اینکه، این دو قلم را اجاره کنید.

اقلام اولیه روش تامین مقدار واحد هزینه واحد کل هزینه
زمین خرید 1 هکتار 80 80
آب خرید ملکی حقابه از چاه موتور 4 هزار مترمکعب 30 120
کود خرید 30 تن 0.1 3
پیاز خرید 8 تن 7 56
تمهیدات کشت خرید 30 + 1+1 نفرروز کارگر +تراکتور +زعفران کار 5
جمع هزینه های اولیه         264

راهنمای جامع کشت زعفران/ جدول 2- هزینه اولیه برای زیرکشت بردن یک هکتار زمین با پیاز زعفران – در حالتی که زمین و آب را به صورت ملکی بخرید

چنانچه پیداست، در این حالت نیاز به حدود 260 میلیون تومان سرمایه دارید که اکثر آن صرف خرید زمین و آب می شود.

اقلام اولیه روش تامین مقدار واحد هزینه واحد کل هزینه
زمین (اجاره سال اول) اجاره 1 هکتار 10 10
آب (اجاره سال اول) اجاره 4 هزار مترمکعب 2 8
کود خرید 30 تن 0.1 3
پیاز خرید 8 تن 7 56
تمهیدات کشت خرید 30 + 1+1 نفرروز کارگر +تراکتور +زعفران کار 5
جمع هزینه های اولیه         82

راهنمای جامع کشت زعفران — جدول 3- هزینه اولیه برای زیرکشت بردن یک هکتار زمین با پیاز زعفران – در حالتی که زمین و آب اجاره شود

منظور از اجاره آب، آن است که شما حقی در منبع تولید آن (چاه موتور، قنات، استخر) ندارید بلکه صرفا آب تولید شده توسط ان منبع یا زیرساخت را خریداری و مصرف می کنید. طبیعتا بعد از اتمام دوره اجاره، شما حقی در زیرساخت تولید آب ندارید. در این حالت (اجاره زمین و آب) شما می توانید با حدود 80 میلیون تومان، یک هکتار زمین را زیرکشت ببرید. البته توجه کنید که در این حالت قرارداد اجاره باید حداقل 7 ساله باشد.

در جدول بالا قیمت پیاز به طور متوسط 7 هزار تومان به ازای هر کیلو در نظر گرفته شده است. اگر پیاز درست و یکدست تری بخرید، قیمتها تا 20 هزار تومان هم رشد می کند. پیاز ریزتر ارزانتر هم خواهد بود.

نکاتی درباره نیاز آبی؛ فواید آبیاری بارانی

آبیاری زعفران یک بار قبل از برداشت در اواخر تابستان یا اوایل پاییز انجام می شود. سپس سله شکنی (خراشیدن و خاکی کردن سطح زمین برای تسهیل خروج گل از زمین) انجام می شود. بعد از برداشت گلها (معمولا طی دوره 10 تا 20 روزه در بازه اواخر مهر تا اواسط آذر) آبیاری های بعدی انجام می شود. یک مرحله آبیاری بعد از فصل برداشت انجام می شود و آخرین آبیاری نیز در اردیبهشت انجام می شود که موسوم به زردآب است. بعد از این گیاه زعفران تا شهریورماه به خواب می رود و نه تنها نیاز به آب ندارد بلکه وجود رطوبت ممکن است موجب پوسیدگی پیاز شود. به همین خاطر کشت زعفران در مناطقی که بارنگی زیادی در فصل گرم دارند، توصیه نمی شود.

گفتنی است زعفران در این دوره (بعد از برداشت گل)، برگ دار می شود و رشد می کند. برخی توصیه می کنند که آبیاری های بعدی به صورت بارانی و اصطلاحا “از سر” انجام شود چرا که دریافت املاح از طریق برگ (علاوه بر بنه و ریشه)موجب تقویت گیاه و بهبود غذاسازی می شود.

تبدیل واحد های آبی؛ از مترمکعب تا ساعت چاه موتور!

در این دوره زمین یک هکتاری زعفران شما، نیاز به حدودا 3500 تا 4500 مترمکعب آب دارد. البته چون نیاز آبی در فصل سرد است ممکن است مقداری از این نیاز با بارندگی قابل تامین باشد. توضیح مهم اینکه در روستاها و فضاهای کشاورزی، شما با مترمکعب سر و کار ندارید و معمولا از آب چاه موتور با واحد ساعت نام برده می شود. بر این اساس، اگر شما یک ساعت آب چاه موتور داشته باشید، طی دوره های زمانی مشخص آن یک ساعت به شما تعلق می گیرد. مثلا اگر 14 بار در سال (چاه موتور با مدار حدودا 26 روزه) نوبت شما برسد و دبی آب هم 25 لیتر در ثانیه باشد، شما در سال حدود 1250 مترمکعب آب دریافت می کنید (البته معمولا می توانید با تجمیع آب یا تبادل با دیگر مالکان آب را یکجا در زمان موردنیاز دریافت کنید). لذا مجموعا 3 ساعت آب چاه موتور (با فرض 25 لیتر در ثانیه و مدار 26) نیاز دارید. هزینه خرید این میزان آب در نواحی مرکزی خراسان، به صورت ملکی (یعنی اینکه شما صاحب بخشی از چاه موتور شوید) حدود 120 میلیون تومان است. طبیعتا این هزینه بسیار وابسته به جغرافیاست. ضمن اینکه چاه موتور با دبی کمتر یا بیشتر و تعداد مالکان متفاوت، شرایط متفاوتی دارد. در هر حال منظور از این توضیح آن بود که اگر در آگهی ها دیدید که قیمت یک ساعت آب درج شده یا گفته شده یک هکتار زمین و 3 ساعت آب، بدانید منظور چیست.

زعفران و دما؛ مرد روزهای سخت اما …

زعفران سخت جان است و معمولا مقاومت دمایی بالایی دارد اما این مقاومت حد دارد. معمولا دمای کمتر از منفی 18 درجه در زمستان و بالای 40 درجه در تابستان به پیاز آسیب می زند. سرمای سال 1386 و افت شدید تولید زعفران در سال 1387 موید حساسیت به دمای بسیار پایین است. دمای بالا نیز در شرایط پایداری و مخصوصا زمانی که عمق کشت پیاز زیاد نیست(کمتر از 15 سانتی متر) آسیب می زند.

اما این همه ماجرا نیست. درباره وضعیت آب و هوایی باید به دو کته دیگر هم توجه کرد.

  1. گل زعفران معمولا با شروع سردی هوا (رسیدن دما به حدود 12 تا 14 درجه) آغاز می شود. اگر در منطقه ای دما به یکباره سرد شود وبارندگی هم آغاز شود، دوره گلدهی با دوره سرما و بارندگی همزمان شده و موجب اتلاف گل می شود. لذا مناطقی که بارندگی زیادی در آبان دریافت میکنند، مناسب کشت نیستند.
  2. چنانچه در فصل خواب زعفران (خرداد تا شهریور) بارندگی وجود داشته باشد، احتمال پوسیدگی پیاز وجود دارد.

به عنوان تکمله راهنمای جامع کشت زعفران ، درباره نیازهای محیطی زعفران بیشتر بخوانید

فرآیندها و هزینه های جاری

بعد ازتشریح فرآیند و هزینه های کشت، خوب است درباره فرآیند داشت و برداشت هم بیشتر بحث کنیم. فرآیند داشت زعفران چند  موضوع مهم را شامل می شود؛ سله شکنی، آبیاری، وجین و کوددهی و محلول پاشی. فرآیند برداشت هم شامل برداشت زعفران، پاک کردن (فرآوری گل) و خشک کردن سرگل است. جداول بعدی، هزینه های سالانه (هزینه های جاری) را به ازای یک هکتار فهرست کرده است. طبیعتا در اینجا نیز، نیاز به بررسی دو حالت داریم؛ یک حالت با فرض اینکه آب و زمین خریداری شده و اکنون هزینه ای به عنوان اجاره سالانه نداریم. و یک حالت هم با این فرض که این اقلام اجاره شده و باید در جدول هزینه های جاری، اجاره را قرار دهیم.

فرآیند اقلام حدود هزینه سالانه به ازای یک هکتار
اجاره آب و زمین 18
سله شکنی و وجین رتیواتور (خرید یا اجاره) + نیروی کار 3
کوددهی و محلول پاشی کود و محلول +نیروی کار 2.5
آبیاری نیروی کار+ هزینه های جاری (برق و استهلاک و …) چاه موتور یا استخر یا تانکر 0.5
مجموع بدون اجاره آب و زمین   6
مجموع با اجاره آب و زمین   24

راهنمای جامع کشت زعفران — جدول 4- هزینه های داشت زعفران – یک هکتار زمین

برداشت گل و حمل و نقل نیروی کار نیروی کار (10 هزار تومان به ازای هر کیلو گل) 5
فرآوری گل نیروی کار (هر کیلو 15 هزار تومان**) 7.5
انتقال و توزیع گل برای فراوری وسیله نقلیه + نیروی کار 1
خشک کردن سرگل دستگاه خشک کن و اتویی (در صورت نیاز) 1.5
کل هزینه برداشت و فراوری (برای 5 کیلوگرم)   15
هزینه برداشت و فراوری – به ازای یک کیلوگرم زعفران خشک   3

راهنمای جامع کشت زعفران— جدول 5- هزینه های برداشت زعفران- این هزینه ها وابسته به میزان محصول است و طی سال های مختلف متفاوت است.

  • در جدول بالا به عنوان نمونه، برداشت از هر هکتار 5 کیلو سرگل خشک و 500 کیلو گل زعفران فرض شده است.
  • سال گذشته (1397)  متوسط هزینه پاک کردن گل 10 تا 12 هزار تومان بود که در سال جاری حتما به 15 هزار تومان می رسد.

بازدهی و برگشت سرمایه چقدر است؟ / راهنمای جامع کشت زعفران

در سال اول، معمولا محصول قابل توجهی ندارید. البته اگر پیاز درشت بکارید ممکن است بتوانید تا 2 کیلو در یک هکتار برداشت کنید اما این کار هزینه های اولیه (خرید پیاز سرت شده و درشت) را افزایش می دهد. لذا برای سال اول روی بیشتر از 1 کیلوگرم محصول حساب نکنید. اما از سال دوم بازدهی شروع می شود و در سال چهارم به اوج می رسد و بعد از آن به مرور کاهش می یابد. جداول زیر با فرض یک گلدهی متعارف (متوسط 5 کیلوگرم در سال در دوره  7 ساله)، درامدهای حاصل از یک زمین یک هکتاری زعفران را خلاصه کرده است.

حالت خرید زمین و آب

در حالت اول، یعنی زمانی که شما آب و زمین بخرید، هزینه اولیه انقدر بالاست که عملا در سال آخر، پول شما برمیگردد. البته در این حالت، ضمن کسب بازدهی در سال آخر، دو سرمایه بزرگ یعنی آب و زمین هم دارید. با این حال، شرایط در حالتی که زمین و آب اجاره شود بهتر است (توضیح در ادامه). اما در هر حالت باید به این نکات مهم توجه شود:

راهنمای جامع کشت زعفران
  1.  گلدهی به میزان 36 کیلوگرم (زعفران خشک) در 7 سال فرض شده است که به نحو منطقی بین این سال ها توزیع شده است. معمولا اوج گلدهی در سال چهارم است.
  2. برخی می گویند می توان از یک هکتار زمین تا 30 کیلوگرم (در یک سال) برداشت کرد. این موضوع رخ داده و نشدنی نیست اما به طور متعارف سخت است. متوسط برداشت در کشور کمتر از 4 کیلوگرم در هکتار است.
  3. گلدهی بیشتر و بهتر، علاوه بر تصمیمات اولیه شما (نوع و کیفیت زمین، کیفیت و درشتی پیاز) به رسیدگی و نگهداری خوب (آبیاری و محلول پاشی منظم و …) و البته شرایط جوی و منطقه سکونت (ارتفاع از سطح دریا، تغییرات دمایی و …) نیز وابسته است. لذا آنچه در جداول زیر آمده، صرفا یک میانگین معقول است.
  4. همه هزینه ها و درآمدها به ارزش حال محاسبه شده است تا قابل مقایسه باشد. طبیعتا اگر همه پارامترها به یک اندازه رشد کند، این تحلیل دقیق است. اما اگر تغییرات ناهمگون داشته باشد (مثلا قیمت زعفران افت کند اما دستمزد نیروی کار یا هزینه آب بالا برود)، بازدهی و بازگشت سرمایه طرح دچار تغییر می شود.
  5. در سال اخر (هشتم) هزینه های آبیاری و همچنین استحصال پیاز وجود دارد. اما قبل از فصل برداشت(فصل خواب پیاز)، مزرعه تخریب و پیاز استحصال می شود. درامد اصلی هم از فروش پیاز است. معمولا طی دوره 8 ساله پیاز موجود در زمین 3 تا 4 برابر می شود. یعنی 8 تن پیاز خریداری شده در سال اول، در انتها به حدود 30 تن می رسد.
  6. مزارع زعفران، درامد ناچیزی نیز از محل فروش علوفه (در انتهای دوره رشد در اردیبهشت) دارند که از ان صرف نظر شده است.
سال میزان محصول واحد و نوع محصول قیمت واحد(قیمت سال جاری) درامد کل هزینه های جاری سود خالص سالانه سود تجمیعی بازگشت سرمایه
اول 1 کیلوگرم سرگل 10 10 9 1 1 0.38
دوم 4 کیلوگرم سرگل 10 40 12 28 29 10.98
سوم 6 کیلوگرم سرگل 10 60 18 42 71 26.89
چهارم 9 کیلوگرم سرگل 10 90 27 63 134 50.76
پنجم 8 کیلوگرم سرگل 10 80 24 56 190 71.97
ششم 5 کیلوگرم سرگل 10 50 15 35 225 85.23
هفتم 3 کیلوگرم سرگل 10 30 9 21 246 93.18
هشتم 30 تن پیاز 7 210 15 195 441 167.05

جدول 6- بازدهی اقتصادی و بازگشت سرمایه کشت زعفران در حالت خرید نهادهای سرمایه ای (زمین و آب) و با فرض گلدهی سالانه 5 کیلوگرم (متوسط) طی 7 سال

حالت اجاره آب و زمین؛ بازگشت سرمایه 4 ساله

اما در حالتی که آب و زمین را اجاره کنید با فرض برداشت متوسط سالانه 5 کیلوگرم، حدود 70 درصد از سرمایه گذاری اولیه در سال سوم بر میگردد و سال چهارم، نه تنها کل سرمایه بلکه مازاد بر آن نیز عاید شما می شود. سود تجمعی کل دوره در این حالت 427 میلیون تومان خواهد بود که البته مقدار زیادی از آن در سال آخر و به هنگام فروش پیاز ( که در زمین تکثیر شده) حاصل می شود.

سال میزان محصول واحد و نوع محصول قیمت واحد(قیمت سال جاری) درامد کل هزینه های جاری سود خالص سالانه سود تجمیعی بازگشت سرمایه
اول 1 کیلوگرم سرگل 10 10 23 -13 -13 -15.9
دوم 4 کیلوگرم سرگل 10 40 12 28 15 18.3
سوم 6 کیلوگرم سرگل 10 60 18 42 57 69.5
چهارم 9 کیلوگرم سرگل 10 90 27 63 120 146.3
پنجم 8 کیلوگرم سرگل 10 80 24 56 176 214.6
ششم 5 کیلوگرم سرگل 10 50 15 35 211 257.3
هفتم 3 کیلوگرم سرگل 10 30 9 21 232 282.9
هشتم 30 تن پیاز 7 210 15 195 427 520.7

جدول 7- بازدهی اقتصادی و بازگشت سرمایه کشت زعفران در حالت خرید نهادهای سرمایه ای (زمین و آب) و با فرض گلدهی سالانه 5 کیلوگرم (متوسط) در 7 سال

محاسبات را بومی سازی کنید / راهنمای جامه کشت زعفران

اگر به فکر سرمایه گذاری در کشت زعفران هستید، مطلب بالا به شما کم میکند یک درک جامع و مناسب از فرآیند کاشت تا برداشت، اقلام مورد نیاز و هزینه ها و بازدهی آن داشته باشید. اما این محاسبات حتما نیاز به بومی سازی دارید. مثلا ممکن است هزینه آب در برخی مناطق ( که حداقل یک بار در سال مجبور به تامین آن با تانکر باشند) بسیار بالاتر از مقادیر فوق باشد (این گزارش را بخوانید). یا در مناطقی که کمبود آب نیست بسیار ارزانتر باشد. قیمت خرید یا اجاره زمین هم اینچنین است.

علاوه بر آن، حتما از نظرات کارشناسان در حوزه های زیر استفاده کنید تا یک راهنمای جامع کشت زعفران شخصی شده و یک سرمایه گذاری معقول و مطمئن داشته باشید:

  1. نحوه و زمان آبیاری (استفاده از آبیاری بارانی و نحوه توزیع آن در زمان)
  2. نحوه اماده سازی زمین و پیاز قبل از کشت
  3. میزان و نحوه کوددهی، محلول پاشی و … با توجه به نیازهای خاک و شرایط آب و هوایی منطقه
  4. نحوه مناسب فرآوری و خشک کردن زعفران حاصله (تولید زعفران دسته یا پوشال یا نگین – اتویی کردن آن – نحوه خشک کردن و …)
  5. زمان مناسب عرضه محصول به بازار و کسب یک چشم انداز مناسب از بازار محصول

ما در دنیای زعفران، در آینده به مرور از نظر کارشناسان و اهل فن و همچنین یافته های مقالات، در خصوص موارد فوق گزارش خواهیم داد. مثلا نمونه زیر مربوط به یک مقاله در خصوص نحوه مناسب کشت است که نکات مهمی دارد. در بخش مقالات دنیای زعفران باز هم می توانید از این موارد استفاده کنید. با این حال، نکات مهم و گزیده های ان به همراه نظر فعالان این حوزه و کارشناسان به مرور ارائه خواهد شد. درباره روند قیمت ها و چشم انداز بازار (مورد پنجم) نیز از تحلیل های دنیای زعفران استفاده کنید.

راهنمای جمه کشت زعفران – توضیح تصویر: بخشی از یافته های یک مقاله (عباسی 1391) درباره نحوه صحیح کشت زعفران

نکته پایانی: به عنوان نکته پایانی راهنمای جامع کشت زعفران با قیمت های فعلی زعفران، حدود 10 میلیون تومان، کشت زعفران صرفه اقتصادی دارد اما چندان جذاب نیست. طبق جداول 4 و 5، به ازای هرکیلوگرم زعفران (با فرض برداشت 5 کیلوگرم در هکتار)، 7.8 میلیون تومان هزینه جاری دارید (4.8 میلیون هزینه امور مربوط به داشت که ثابت است و ربطی به میزان محصول ندارد و 3 میلیون تومان هم هزینه برداشت و فرآوری دارید که وابسته به میزان محصول است). حاشیه سود 2.2 میلیون تومانی در هر کیلوگرم، برای جبران سرمایه گذاری اولیه و همچنین پوشش ریسک های متداول بخش کشاورزی، ضعیف برآورد می شود.

بعد از کشت و تولید نوبت نگهداری و انبارداری است. درباره نگهداری زعفران اینجا بیشتر بخوانید

درباره نیازهای زعفران اینجا بیشتر بخوانید

Leave a Reply

Related Articles

Back to top button